Журнал Агидель

Журналдың һандары

Яңы һан

«Ағиҙел» рубрикалары

Шиғриәт

Сәсмә әҫәрҙәр

Шишмәләр

Өмөтлө ҡәләм

Әҙәби тәнкит

Беҙҙең юбилярҙар

Беҙҙең календарь

Публицистика

Музейҙар - мәҙәниәтебеҙ көҙгөһө

Заман үә замандаштар

Әҙәбиәт ғилеме

Әҙәби мираҫ

Ҡәләмдәштәр төҫө

Иман нуры

Яҙмыштан һыҙмыш юҡ

Сәнғәт

Журнал уҡыусылар ижады

«Ағиҙел»гә хаттар килә

Рухи ынйыларыбыҙ

Рухи хазиналарыбыҙ

Сәхнә әҫәрҙәре

«Ағиҙел» ҡунағы

Сатира һәм юмор

Ҡәҙер һәм хәтер

Тәржемә мәктәбе

1812 йылғы Ватан һуғышына – 200 йыл

Әҙәби-мәҙәни мөхит

Бер минутлыҡ әңгәмә

Дуҫлыҡ күперҙәре

Ил-йорт ғәме

Бөйөк Еңеүгә

Китап кәштәһе

Әҙип тормошо

Быуат йылъяҙмағы - 100

Тере хәтер

Исемегеҙ хәтер күгендә

Дин һәм фән

«Ағиҙел»дең 8-се һанында:

Риф Мифтахов, Айһылыу Ғарифуллина, Рәшит Заһиҙуллин. Шиғырҙар.

Әбүскә 100 йыл.

Әҙәби мираҫ. Ибраһим Ҡыпсаҡ.

Яңылыҡтар

Хикәйәләр ярышмаһы!

«Ағиҙел» журналының 2017 йылғы лауреаттары

«Ағиҙел» – «Йыл журналы»!

Беҙҙең дуҫтар

Башкирское книжное издательство Китап имени Зайнаб Биишевой
Информационно-публицистический еженедельник Истоки
Январь 1970

Мөнир Иҡсанов

Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә сонет жанры

Сонет – ҡалыплашҡан шиғри форма: 14 юлдан тора. Строфалар ике   дүрт юллыҡҡа (катрендарға) һәм ике өс юллыҡҡа (терцетҡа) бүленә. Шиғыр шулай уҡ өс катрендан һәм ике юллыҡтан да торорға мөмкин. Сонетта, ғәҙәттә, катрендарҙың ике рифманан, ә терцеттарҙың ике йәки өс рифманан ҡоролоуы шарт. Рифмаларҙың урынлашыу ысулына ҡарап, сонеттарҙы төрлө формаларға бүлеп йөрөтәләр. Уларҙың ике төрө киң таралған. Тәүгеһе – итальян форма: рифмаларҙың схемаһы аbаb аbаb сdc dcd (cde cde) рәүешендә килә. Сонеттың француз төрөндә рифмалар катрендарҙа ҡаймаланып килеүе һәм терцеттарҙа өс рифма булыуы менән айырыла: abba abba cce dde. Бынан тыш, инглиз формаһы йәки Шекспир сонеты ла ярайһы уҡ киң таралған. Унда рифмалар һаны арта төшә: abab cdcd efef gg1. Сонет жанры рус әҙәбиәтендә XVIII быуатта уҡ тамыр йәйеп, традицион жанрға әүерелгән. А. Пушкин,           Ю. Лермонтов, XX быуат башында ижад иткән шағирҙар ижадында рус сонеты яңы үҫеш алған. 

Артабан уҡырға


Январь 1970

Гөлфирә Гәрәева

Хәҙерге прозала дин әһеле образы

Сәйәхетдиндең мәсет манараһын киҫеп ырғытыуы Шәфиғулла бабай өсөн иң ауыр яза була. Үҙен күпме ыҙалатһа ла, ул Сәйәхетдинен һис бер яманламай, зарланмай, түҙеп йәшәй. Әммә изге йортҡа ҡул күтәргәнен ҡарт күтәрә алмай, Хоҙай алдында улы ҡылған ҡот осҡос енәйәт өсөн ҡайғырыуҙан уның күҙҙәре һуҡырая. Тома һуҡыр, яҡлаусыһыҙ, кеше ярҙамына мохтаж Шәфиғулла бабайға күршеләге йәш ҡыҙҙар Зәйтүнә, Сәрүәрә таяныс булалар. Сәйәхетдин өйҙә саҡта тар ғына үҙ бүлмәһенән сығырға ла ҡурҡҡан Шәфиғулла бабай намаҙ уҡыр алдынан тәһәрәт алыу тәртибен “үҙенсә” башҡара: алдына бүрек ҡуйып, шундағы һыу менән “йыуына”. Был ғибрәтле хәлде күргән Зәйтүнәгә бабай былай тип аңлата: “Мине күрһә, ене ҡотора бит, аҡыра ла баҡыра. Аптырама, Зәйтүнә ҡыҙым, һыуҙы күҙ алдына килтерәм дә йыуынғандай итәм, күңелем тыныслана. Хоҙайҙы түгел, үҙемде алдайым”.

Артабан уҡырға


Январь 1970

Суфиян Поварисов

Алла рухы, пәйғәмбәр теле менән

(Ғайса Хөсәйеновтың «Ҡанлы илле биш» романының тел үҙенсәлектәре)

 

М«Бисмиллаһи ир-рахман ир-рахим!

Һүҙҙе шулай башламаҡ хәйерле.

Изге Ҡөрьән Кәримебеҙ, боронғо китаптарҙың иң әғләләре, дастандарыбыҙ шулай башланыр. Ата-бабаларыбыҙ бер ҙур эшкә тотонорҙан алда ошо ҡөҙрәтле һүҙҙәрҙе әйткән, иманлылар бөгөн дә әйтер. Шуға эш-шөғөлдәре ырамлы китер.

Был китапта ҡаһармандарҙың байтағы дин әһелдәре, айырата атаҡлы Батырша мулла булғанда фәҡирегеҙ мөьминдең исламға таянмағы ла лазымдыр. Шунлыҡтан Ҡөрьән сүрәләре, аяттары, шәриғәт ҡанундары, хәҙистәр, әнбиәләр тарихы, дини риүәйәттәр осраштыра торһа, сәйер тойолмаҫтыр, шәт».

Артабан уҡырға


Январь 1970

Лилиә Басирова

Мостай Кәрим һабаҡтары

Мостай Кәрим «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесында «Бер-береңә итәғәтле, ярҙамсыл булыу, икмәктең, кейемдең ҡәҙерен белеү тигән нәмәләрҙе бөтөнләйе менән юғалтып барабыҙ түгелме?» тигән һорау менән әленән-әле уҡыусыһына мөрәжәғәт итә һымаҡ. Әҙиптең әҫәрен ҡабаланмай, һәр һөйләмде күңел, йөрәк аша үткәреп уҡыһаң, бының һис-шикһеҙ  шулай икәненә ышанаһың. Мәҫәлән:

– Ҡылған эшең – кешегә, килгән сауабы – үҙеңә!;

– Сабыр иткән – моратына еткән (балыҡ тотҡанда);

– Арыш икмәгенән айырмаһын Хоҙай (малайҙар һөйләшә);

Артабан уҡырға


Январь 1970

Әнғәм Хәбиров

Донъя – нағыш, ә күңелдә – һағыш...

Ләкин  Мәүлиттең төп маҡсаты –   Инсурҙы битәрләү түгелдер (хәйер, уға ҡарата әйтелгән тәнҡит һүҙҙәре урыны-урыны менән  ярайһы уҡ ҡаты  яңғыраһа ла). Ҡәләмдәшен  битәрләүҙән дә бигерәк, поэма авторы был эпиграфтарҙы ширма өсөн ҡулланғандыр,  тип  уйлайым. Сөнки  ул үҙенең был  әҫәрен  башлыса йәшертен  генә, көлөп-йылмайып, ләкин тоҙлап-борослап ҡына (ошо яғы менән «Шаңдауҙар»ҙың стиле уҙған быуаттың  илленсе-алтмышынсы  йылдарында шағирҙарыбыҙ  бер-береһенә төрттөрөп  яҙған  һәм  «Һәнәк»  журналы  биттәрендә  баҫылғылап  торған  эпиграммаларҙы иҫкә төшөрөп ҡуйҙы) йәмғиәтебеҙ  тормошондағы тиҫкәре күренештәрҙе  фашлауға  арнаған  бит.

Артабан уҡырға


Январь 1970

Сабит Фазлыев

Бонапарт ишеткән оран

Хикәйәт

Француз армияһының ҡыйыу офицерҙарының береһе Жан Батист Марселен де Марбо император Наполеондың Рәсәйгә баҫып инеүен түҙемһеҙлек менән көтөп алды. Юҡ, ул бер ниндәй ҙә байлыҡҡа өмөт итмәне, Марбоның төп маҡсаты – хәрби карьера, Рәсәйҙе еңгән хәлдә, ул үҙен маршал чинында күрә ине. Шул ҙур ҙа, ҡеүәтле лә империяны еңеүҙәренә капитан Марбо, әлбиттә, ныҡ ышанды, сөнки Наполеондың тағы ла ҡеүәтлерәк армияһында уның кеүек батыр француздар бихисап һәм, иң мөһиме, еңеүҙәргә әйҙәгән императорға улар ышана. Наполеон үҙен еңелеү белмәҫ полководец икәнен дә етерлек иҫбатлағайны. Ымһындырғыс баҫҡыстар буйлап өҫкә тиҙ арала үрләү өсөн тыныс ваҡытҡа ҡарағанда һуғыш – бик яйлы, был хәҡиҡәтте капитан күптән аңлап алғайны. 1799 йылда Марбо 1-се гусар полкының ябай һалдаты сифатында хеҙмәт итһә, 1807 йылда капитан дәрәжәһенә күтәрелеп өлгөрҙө. Күптәр офицер дәрәжәһен алыу өсөн унар йылдар хеҙмәт итә, ә ун ете йәшлек Марбо бер ай эсендә кесе лейтенант чинын эләктерҙе. Яҙмыш та уға ыңғай, туҡтауһыҙ бәхет елдәрен уның яғына өрҙө, ут эсенә атлығып торған һуғышсыға батырлыҡтар ҡылыу өсөн төрлө уңайлы шарттар булдырып торҙо. Италия кампанияһында ла шулай килеп сыҡты: осраҡлы ғына яраланған командир урынына кавалерияға етәкселек итеп, австриялыларҙың байтаҡ пушкаларын ҡулға төшөрҙө ул. Аустерлицта иһә маршал Ожероның адъютанты сифатында Марбо үҙен булдыҡлы офицер итеп күрһәтте. Эйлау янындағы һуғышта ул капитан ине инде.

Артабан уҡырға


Март 2012

Гөлфирә Гәрәева

БӨГӨНГӨ ПОВЕСТЬ

Бөгөнгө башҡорт прозаһына байҡау яһаһаң, заман темаһын ярайһы уҡ киң яҡтыртҡан, йәмғиәттәге киҫкен мәсьәләләрҙе ҡыйыу күтәргән, кешеләрҙең рухи ихтыяжын ҡандырған повесть жанрының өлгөрлөк күрһәтеүен икеләнмәй билдәләргә була. Дөрөҫ, оператив жанр булараҡ, көн темаһын-проблемаһын хикәйә тәүгеләрҙән булып күтәреп сыға, шулай ҙа повесть заман ағышын һәм замандаштың рухи йөҙөн төптәнерәк, тәрәндәнерәк асыуы, йөкмәткенең фәлсәфәүи асылына баҫым яһалыуы, ижтимағи һәм эстетик мөһим яңғырашлы хәл-ваҡиғаларҙың һайлап алыныуы менән айырыла. Быны Ш. Хажиәхмәтовтың «Яңғыҙ инә бүре», Ш. Шәкүрованың «Өфө вокзалы», Ә. Әминевтың «Бер кәмәлә», С. Шәриповтың «Гонаһлы шарлама», С. Ильясовтың «Йөрөк ҡола», Т. Ғарипованың «Илекәй» повестары миҫалында күрергә мөмкин. Был повестар тормоштоң төрлө өлкәләрен яҡтыртыуҙары, бөгөнгө заман геройҙарының асылына үтеп инеүҙәре, һүрәтләү сараларының баҙыҡлығы, психологизмдың ҡеүәтле булыуы, фекерҙе образлы кинәйәгә төрөп еткерә белеү, стиль, сюжет-композиция ҡоролошондағы эҙләнеүҙәр, яңы формалар табырға ынтылыш менән характерлана.

Артабан уҡырға


12345678