Журнал Агидель

Журналдың һандары

Яңы һан

«Ағиҙел» рубрикалары

Шиғриәт

Сәсмә әҫәрҙәр

Шишмәләр

Өмөтлө ҡәләм

Әҙәби тәнкит

Беҙҙең юбилярҙар

Беҙҙең календарь

Публицистика

Музейҙар - мәҙәниәтебеҙ көҙгөһө

Заман үә замандаштар

Әҙәбиәт ғилеме

Әҙәби мираҫ

Ҡәләмдәштәр төҫө

Иман нуры

Яҙмыштан һыҙмыш юҡ

Сәнғәт

Журнал уҡыусылар ижады

«Ағиҙел»гә хаттар килә

Рухи ынйыларыбыҙ

Рухи хазиналарыбыҙ

Сәхнә әҫәрҙәре

«Ағиҙел» ҡунағы

Сатира һәм юмор

Ҡәҙер һәм хәтер

Тәржемә мәктәбе

1812 йылғы Ватан һуғышына – 200 йыл

Әҙәби-мәҙәни мөхит

Бер минутлыҡ әңгәмә

Дуҫлыҡ күперҙәре

Ил-йорт ғәме

Бөйөк Еңеүгә

Китап кәштәһе

Әҙип тормошо

Быуат йылъяҙмағы - 100

Тере хәтер

Исемегеҙ хәтер күгендә

Дин һәм фән

«Ағиҙел»дең 8-се һанында:

Риф Мифтахов, Айһылыу Ғарифуллина, Рәшит Заһиҙуллин. Шиғырҙар.

Әбүскә 100 йыл.

Әҙәби мираҫ. Ибраһим Ҡыпсаҡ.

Яңылыҡтар

Хикәйәләр ярышмаһы!

«Ағиҙел» журналының 2017 йылғы лауреаттары

«Ағиҙел» – «Йыл журналы»!

Беҙҙең дуҫтар

Башкирское книжное издательство Китап имени Зайнаб Биишевой
Информационно-публицистический еженедельник Истоки

Июль 2012

Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин

Аямаған йәнен, түккән ҡанын

Ҡайһы бер тарихсылар, 1812–1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында Рәсәй  империяһының еңеп сығыуы – уның бөтә халыҡтарының ҡаҙанышы, тип яҙырға күнеккән. Был ваҡиға  тарихын ентекле өйрәнгән   тарихсылар – Н. М. Богданович, Е. В. Тарле, Н. М. Дружинин, М. В. Нечкина, генерал-майор Е. В. Жилин,     Л. Г. Бескровныйҙарҙың хеҙмәттәренән күренеүенсә, империяла йәшәгән 200-ҙән ашыу халыҡтың ни бары 12 – 15-енең  вәкилдәре  генә был һуғышта ҡатнаша. Бына улар: грузин, осетин, адыгей, кабардин, ҡалмыҡ, латыш, эстон, литва һ.б. Һуғыштың төп ауырлығы, һис шикһеҙ, урыҫ, белорус, украин халыҡтарының иңенә төшә. Ваҡиғалар шаһиты яҙыусы Сергей Глинка бер хеҙмәтендә, 1812 йылғы Ватан һуғышында мордва менән сирмештәр (мариҙар – Ә.Й.) ҡатнашты, тип яҙа. Ләкин ул яңылыша, аталған халыҡтарҙың был һуғышта ҡатнашыуы тураһында рәсми документтарҙа, тарихи әҙәбиәттә  бер ниндәй ҙә мәғлүмәт осрамай. Инглиз ғалимы Роберт Фред Бауман «Башҡорттар миҫалында урыҫ булмаған халыҡтар Рәсәй империяһының хәрби хеҙмәтендә» тигән күләмле яҙмаларында: «Волга буйында йәшәгән татар, мордва, мари  империяның иррегуляр ғәскәрендә хеҙмәт итмәгән»,– тип яҙа.

Артабан уҡырға


Июль 2012

Рөстәм Нуриев

Йәшәү мәғәнәһе – игелек ҡылыуҙа

“Мәсетле ере гүзәл тәбиғәтле, әммә райондың уңған, тыңғыһыҙ кешеләре унан да гүзәлерәк. Әллә ниндәй мәнфәғәт көҫәмәй, маҡтауҙар талап итмәй, һәр ваҡыт игелек ҡылып йәшәйҙәр”. (1965 – 1972 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетының беренсе сәркәтибе Абрар Мәсәлим улы Саҙретдиновтың райондың 80 йыллығына арналған сығышынан.)

Ысынлап та, уңған, тынғыһыҙ мәсетлеләр менән күп аралашҡаным бар. Күңелемде бигерәк тә сәнғәт, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә эшләүселәр арбай. Улар өсөн рухи байлыҡ матди байлыҡтан өҫтөн булғанғалыр инде. Шундай шәхестәрҙең береһе Марат ағай Ғафаров менән әңгәмәләшеү, борсоған һорауҙарға яуап алыу бәхетенә ирештем. Һөйләшеү шул тиклем фәһемле булды, тәьҫораттарҙы ҡағыҙға теркәмәйенсә булдыра алманым.

Артабан уҡырға


Июль 2012

Рәшит Сабит

Егән буйҡайҙарын буйланым

Зөфәр ағайым иҫтәлегенә

Эй, Егәнем! Гүзәллегеңде һүрәтләр өсөн ҡәләмемдең генә көсө етмәҫтер, сөнки уның өсөн рәссам булырға кәрәк. Әммә һиңә йөрәгем түрендә йөрөткән оло һәм ғүмерлек мөхәббәтемде белдерә алам. Ҡайҙа барып, ҡайҙа йөрөһәм дә, һине һағынып ҡайтам, буйҙарыңды буйламай, көмөштәй һыуыңа, йә шаршылы, йә талғын ағышыңа, ярҙарыңда үҫкән талдарыңа, аҫыл ҡоштарыңдың моңдарына һоҡланмай киткәнем юҡ.

Егәнем! Һине атайым Мәхмүт тә, ағайым Зөфәр ҙә, ҡустым Тәлғәт тә, ике туған ағайҙарым Ғәлләметдин менән Хәмиҙулла ла, Винер ҙа яратты. Бөгөн уларҙың береһе лә яҡты донъяла юҡ, әммә һиңә булған ҡайнар мөхәббәттәре, ихтимал, минең йөрәгемә күскәндер. Шуға ла мин, гүзәл Егәнем, һиңә элеккегә ҡарағанда ла ашҡыныбыраҡ киләм, ошонда туғандарымды күргәндәй, тауыштарын ишеткәндәй булам. Рухым улар менән серләшә...

Артабан уҡырға


Июль 2012

Сабир Йыһаншин

Туған телдә уҡытыу проблемалары

Башҡорт балаларын туған телдә уҡытыуҙы тормошҡа ашырыу оҙаҡҡа һуҙылып, ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм ауыр юл үткән. Башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә тәүге мәктәптәрҙең асылыуы X быуатта улар араһында ислам дине таралыуға бәйле. Мәсеттәр төҙөлә башлау менән, улар ҡарамағында башланғыс дини мәктәптәр асылған. Башта балаларҙы – ғәрәп, һуңыраҡ төрки халыҡтарының уртаҡ әҙәби теле – иҫке төрки телендә уҡытҡандар.

1557 йылда башҡорт ҡәбиләләре үҙ теләктәре менән Рәсәйгә ҡушылғас, батша Иван IV уларҙың еренә ҡағылмаҫҡа, теленә, диненә, идара итеү тәртибенә ҡыҫылмаҫҡа һүҙ бирә, ерҙәрен тышҡы дошмандан һаҡлау тураһында килешеү төҙөй. Бының өсөн башҡорттар Мәскәүгә яһаҡ түләргә, ул башҡа илдәр менән һуғыштар алып барғанда, Рәсәй армияһына ҡушылып, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашырға тейеш була. 

Артабан уҡырға


Июль 2012

Гөлназ Ҡотоева-Ғәйнуллина

Ғүмер шаңдағы

(Динә Талхинаның тыуыуына  60 йыл)

Башҡортостан «Китап» нәшриәтенә эшкә килгәс, шағирә, балалар әҙәбиәте бүлеген етәкләгән Динә Азат ҡыҙы Талхина хаҡында хеҙмәттәштәремдең, авторҙарҙың шул хәтлем ихтирамлап иҫкә алыуын, уға рәхмәтле булыуҙарын ишетә, күрә йөрөнөм.

Балалар китабы ниндәй, нисек булырға тейеш? Темаһы, идеяһы, төҙөлөшө, биҙәлеше – барыһы ла алдан күҙаллана, Динә апайҙың һаҡ, һиҙгер күңеле аша үтә, иң мөһиме, авторға ҡанат ҡуйыла. «Һин булдыра алаһың уны, һинең ҡулыңдан килә торған эш», – тип ышандыра торған ҡеүәгә эйә ине бит ул Динә апай. Балалар әҙәбиәте бүлеге мөдире булып эшләгән осорҙа ул үҙен талапсан һәм хәстәрлекле мөхәррир итеп танытты. Ошо бүлекте ойоштороуҙа, уның эшен яйға һалыуҙа айырыуса тырышлыҡ күрһәтте. 

Артабан уҡырға


Июль 2012

Таһир Ғәбитов

Повестар оҫтаһы

(Рәйес Низамовтың тыуыуына 80 йыл)

Уҙған быуаттың 60-70-се йылдарында әҙәбиәт һөйөүселәрҙе уҡымлы повестары менән ҡыуандырған Рәис Ғилметдин улы Низамов  1932 йылдың 1 июлендә Әлшәй районы Ташлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте, унан һуң Өфөләге Йылға флоты-һөнәрселек уҡыу йортон, Башҡорт интернат-мәктәбен тамамлай. Өфө – Ҡазан пароходствоһында машинист ярҙамсыһы булып эшләп алғас, Мәскәүҙәге А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый (1952 – 1957). Өфөгә ҡайтҡас, «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе итеп тәғәйенләнә. 1966 йылдан – «Пионер» журналында бүлек мөдире, 1974 – 1978 йылдарҙа – «Ағиҙел»дә баш мөхәррир. Яуаплы вазифалар менән бер ҡатарҙан, әүҙем ижад итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һәләтле прозаик иллеһен дә тултырып өлгөрмәйенсә баҡыйлыҡҡа күсте.

 

Артабан уҡырға


Июль 2012

Әхмәт Сөләймәнов

Бәҫле әҙип, эҙле ғалим

(Күренекле әҙип, ғалим, педагог Кирәй Мәргәндең тыуыуына 100 йыл)

«Сәйәхәттән йөрөп ҡайтҡандан һуң, йыш ҡына фекер таралып китә. Юлда осраған бай һәм күп төрлө тормош картиналары күҙ алдынан бер-бер артлы теҙелеп үтә. Күңел дәфтәренең бөтә мөйөштәренән дә иҫтәлектәр ҡойола. Материал күп, тәьҫир ҙур. Ҡайһыһын алырға, ниҙән башлап китергә белмәй, аптырап ҡалаһың». Үҙенең сәйәхәтнамәләренең береһен Кирәй Мәргән шулай тип башлаған. Мәҡәлә яҙырға тип ҡулға ҡәләм алғас, мин дә ирекһеҙҙән ошо һүҙҙәрҙе ҡабатларға мәжбүр булдым.  Әле генә уның тормош һәм ижад юлы буйлап күңелемдән сәйәхәттә йөрөп әйләнгәйнем. Был «сәфәрем»дә элекке таныштарым менән яңынан осрашып, уларҙың яңы һыҙаттарын асҡандай, яңы таныштар тапҡандай булдым. Авторҙың үҙе хаҡында ла, шулар тураһында ла яҙырға ине. Әхнәф Нури улы үҙе әйтмешләй, «материал күп, тәьҫир ҙур...» Әһә, бына ни өсөн хәтергә килгән икән теге юлдар! Мин дә «Ниҙән башлап китергә?» һорауы алдында тороп ҡалдым. Уйынмы ни, бер кеше йөҙөндә публицист, хикәйәсе, повестар оҫтаһы, романсы, драматург, сәйәхәтсе, әҙәбиәт һәм фольклор белгесе – ғалимдың, педагогтың эшмәкәрлеге хаҡында һүҙ алып барырға тура киләсәк бит! Ни булһа шул булыр, ошо исемлектең башынан төшәйемсе. Ҡалғанын күҙ күрер.

Артабан уҡырға


Июль 2012

Лео Яковлев

Тормошо тураһында Ғүмәр Хәйәм үҙе һөйләгән бәйән. Аҙағы.

Низам Әлмөлөк заманында Исфаған

Дөйәнең һалмаҡ ҡына һелкенеп барғанында Исфаған хаҡында нимә ишеттем йә уҡыным икән тип иҫемә төшөрә башланым. Беҙҙең тарихсылар бәйән итеүенсә, әүәл Әспәдәнә  исеме менән билдәле һәм уға йәһүдиҙәр нигеҙ һалған, ә улар бик боронғо замандарҙа Аллаһ халҡы иҫәпләнгән.  Шуға  яуыз батша Навуходоносор (б.э. тиклем VI  быуат) көн күрһәтмәгәс, улар Ханаанға (һуңынан Палестина, Сирия ерҙәре – Д. К.) ҡайтып киткән. Б.э. тиклем IV быуатта был  ҡаланы Зөлҡәрнәй оҡшатҡан, үҫтергән,  төҙөкләндергән. Артабан ҡалаға Иран солтандары күҙ һала.

Бер нисә көндән һөҙәк тауҙар ышығында, йәшеллеккә  күмелгән Исфаған  күренде. Матур  һарайҙар, мәсеттәр, манаралар, күперҙәр күҙҙең яуын алып тора. Бер нисә генә көн элек  мин күргән, әҙәми зат һ.б. йән эйәләре йәшәмәгән ҡоба сүллектән һуң хатта бәләкәй   генә йылғаның кеше тормошонда ниндәй ҙур әһәмиәткә эйә булыуы хаҡында уйландым. Йылғалар, шишмәләр, каналдар, ҡан тамырҙары кеүек, Аллаһ еренең йәшәү сығанағы шул.

Артабан уҡырға


123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152